Ev hizmetlerinde çalışanların sigortalılığı, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’na 01.04.2015 tarihinde yürürlüğe giren Ek 9. madde ile baştan sona yeniden düzenlenmiştir.
Bu düzenleme ile:
- Evinde ay içinde 10 günden az süreyle yardımcı çalıştıran gerçek kişilere “çalıştıran” sıfatıyla,
- Evinde 10 gün ve daha fazla süreyle ev hizmetlisi çalıştıranlara ise “işveren” olarak
farklı yükümlülükler getirilmiştir.
Ev hizmetlerinde sigortalılık rejimini belirleyen Tebliğ’in amacı;
Ev hizmetlerinde ay içinde 10 günden az ve 10 gün ve daha fazla sigortalı çalıştıran gerçek kişiler hakkında, çalıştıran, işveren ve sigortalılara yönelik yükümlülüklerin uygulama esaslarını belirlemektir.
Tebliğ, 5510 sayılı Kanun’un Ek 9. maddesinin 5. fıkrasına dayanılarak hazırlanmıştır.
Tebliğe göre bazı temel kavramlar özetle şöyledir:
- Ev: Aralarında aile bağı olup olmadığına bakılmaksızın bireylerin yaşadığı konut ile bu konutun garaj, depo, bahçe vb. eklentileri.
- Ev hizmeti: Evde yaşayan aile bireyleri tarafından yapılabilecek;
- temizlik,
- yemek yapma,
- çamaşır, ütü, alışveriş,
- bahçe işleri,
- çocuk, yaşlı veya özel bakıma ihtiyaç duyan kişilerin bakımı
gibi günlük işlerin aile bireyleri dışındaki kişilerce yapılması.
- Çalıştıran: Ev hizmetlerinde ay içinde 10 günden az süreyle sigortalı çalıştıran ve işveren sayılmayan gerçek kişi.
- İşveren: Ev hizmetlerinde ay içinde çalışma saatine göre hesaplanan çalışma gün sayısı 10 gün ve daha fazla olan sigortalı çalıştıran gerçek kişi.
- Kurum: Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK).
- Ünite: SGK İl Müdürlükleri ve Sosyal Güvenlik Merkezleri.
Önemli nokta: Tüzel kişiler (şirket, dernek, vakıf vb.) Ek 9 kapsamından yararlanamaz; bu rejim sadece gerçek kişiler için öngörülmüştür.
Ev Hizmetlerinde Kimler Sigortalı Sayılır / Sayılmaz?
Sigortalı Sayılanlar
Ek 9 kapsamında, ev hizmetlerinde bir veya birden fazla gerçek kişi yanında çalışanlar:
- Aynı işveren yanında ay içinde çalışma süresine göre hesaplanan gün sayısı 10 gün ve daha fazla olanlar (tam rejim),
- Aynı veya farklı gerçek kişiler yanında 10 günden az çalışanlar (kısa rejim),
olarak ikiye ayrılır ve 5510 m.4/1-a (SSK) kapsamında sigortalı kabul edilirler.
Sigortalı Sayılmayanlar – Aile İçi Çalışma
5510 m.6/1-b uyarınca;
- Aynı konutta birlikte yaşayan,
- Üçüncü derece dahil bu dereceye kadar hısımlar arasında,
- Aralarına dışarıdan kimse katılmadan,
- Ev içi işlerde çalışanlar
sigortalı sayılmaz.
Dolayısıyla, aynı evde oturan ve üçüncü dereceye kadar akraba olan aile bireylerinin kendi aralarında ev işlerini yapması Ek 9 kapsamında sigortalılık doğurmaz.
Buna karşılık, üçüncü dereceye kadar akraba olmayan ve ev hizmeti nedeniyle işe alınan, aynı evde yaşayan yardımcılar Ek 9 kapsamında sigortalı sayılır.
Ev Hizmetlerinde 10 Gün ve Daha Fazla Çalışanlar
Hukuki Statü
Ev hizmetlerinde işveren yanında ay içinde 10 gün ve daha fazla süreyle çalışanlar, Ek 9/1 gereğince 1.4.2015’ten itibaren:
- 4/1-a kapsamındaki sigortalılara sağlanan tüm haklardan yararlanır.
- Bu kişiler hakkında:
- Uzun vadeli sigorta kolları (malullük, yaşlılık, ölüm),
- Kısa vadeli sigorta kolları (iş kazası, meslek hastalığı vb.),
- Genel sağlık sigortası,
- 4447 sayılı Kanun m.46 uyarınca işsizlik sigortası hükümleri uygulanır.
Yani 10 gün ve üstü rejimde çalışan ev işçileri açısından “normal işçi” statüsüne çok yakın bir sigortalılık rejimi vardır.
Bildirim ve Sigortalılık Başlangıcı
Bu kapsamda bildirim:
- “Ev Hizmetlerinde 10 Gün ve Daha Fazla Çalıştırılacaklara İlişkin Bildirge” (Ek–1) ile yapılır.
- Bildirgede yer alan işe giriş tarihi, sigortalılık başlangıç tarihidir.
- İşverenin, bildirgeyi çalışmanın başladığı ayın sonuna kadar ikamet ettiği yere en yakın SGK ünitesine vermesi zorunludur.
- Bu bildirge dışında yapılan bildirimler Kurumca geçerli sayılmaz.
İşveren, her sigortalı için ayrı bildirge düzenlemek zorundadır.
İşveren Yükümlülükleri – Primler
- Ev hizmetlerinde 10 gün ve daha fazla sigortalı çalıştıran gerçek kişiler için işyeri numarası açılmaz, işveren T.C. kimlik numarası ile takip edilir.
- Bildirgede beyan edilen:
- Çalışma gün sayısı,
- Prime esas günlük kazanç (asgari ve azami sınırlar arasında),
esas alınarak SGK tarafından prim tahakkuku yapılır.
- Aylık prim ve hizmet belgesi düzenlenmez; tahakkuk edilen primler, çalışılan ayı takip eden ayın sonuna kadar ödenir.
- İşkolu kodu, bu başvurularda “9700 – Ev içi çalışan personelin işverenleri olarak hane halklarının faaliyetleri” olarak dikkate alınır.
Prim oranları (Ek 9, 10+ gün):
- Toplam %34,5 oranındaki primin:
- %20’si uzun vadeli sigorta kolları,
- %12,5’i genel sağlık sigortası,
- %2’si iş kazası ve meslek hastalığı sigortasıdır.
- Ayrıca %3 oranında işsizlik sigortası primi (işçi+işveren hissesi) ödenir.
İdari Para Cezaları
İşverenin yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde 102. madde uyarınca ciddi idari para cezaları söz konusudur. Özetle:
- Bildirgenin yasal süresinde verilmemesi →
Her sigortalı için asgari ücret tutarında idari para cezası. - Yasal süreden sonra verilen bildirgelerde, Kurum denetim elemanlarının tespitiyle işleme alınması halinde, her ay ve her sigortalı için:
- Asgari ücretin beşte biri veya
- İlave sigortalı tespitinde asgari ücretin sekizde biri oranında ceza (iki kat sınırıyla).
- Hiç bildirim yapılmaması, mahkeme kararı, denetim veya diğer kurumlar aracılığıyla tespit halinde:
- Asgari ücretin iki katı tutarında ceza.
- İşten ayrılışın süresinde bildirilmemesi halinde:
- Asgari ücretin onda biri tutarında ceza.
Bu rakamlar asgari ücretle bağlantılı olduğu için her yıl fiilen değişmektedir.
Diğer Sigortalılık Statüleri ile Çakışma
Ek 9 kapsamındaki 10+ gün çalışmanın; 4/a, 4/b, 4/c, isteğe bağlı, Ek 5, Ek 6, 2925 sayılı Kanun ve emekli aylığı ile ilişkisi Tebliğde ayrıntılı düzenlenmiştir. Özetle:
- 4/1-a kapsamındaki sigortalılar bir veya birden fazla işveren yanında çalışabildiğinden, ev hizmetindeki 10+ gün çalışma ile birlikte başka işveren yanında 4/a çalışması mümkün.
- 4/1-b (Bağkur) sigortalılığı ile çakışmada, öncelik 4/a’dadır; 10+ gün ev hizmeti çalışması süresince 4/b sigortalılığı geçerli sayılmaz, kalan günler açısından yeniden başlayabilir.
- 4/1-c (memur) kapsamındakiler, ev hizmetlerinde 10+ gün çalışsa dahi ayrıca sigortalı sayılmaz.
- Ek 5, Ek 6, 2925 kapsamındaki sigortalılık, 10+ gün ev hizmeti çalışması ile sona erer, Ek 9 kapsamı bittikten sonra otomatik olarak yeniden başlar.
- Emekliler yönünden: bazı durumlarda sosyal güvenlik destek primi, bazı durumlarda ise tüm sigorta kollarına tabi çalışma söz konusudur; malullük aylığı alanlarda aylık kesilebilir.
Aynı zamanda genel sağlık sigortası bakımından, 10+ gün çalışanlar 60. maddenin (a/1) bendi kapsamında GSS’li sayılır; sağlık yardımlarından yararlanmak için son 1 yılda 30 gün GSS primi şartı aranır.
İş Kazası ve Meslek Hastalığı
- İş kazası ve meslek hastalığı bildirimi, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği’ndeki form ile veya e-Devlet’teki “Ev Hizmetleri > İş kazası bildirimi” menüsünden yapılır.
- 10+ gün çalışan ev hizmetlileri için iş kazası ve meslek hastalığında 4/a sigortalılarına ilişkin hükümleruygulanır.
Ev Hizmetlerinde 10 Günden Az Çalışanlar
Hukuki Statü ve Kapsam
Ek 9’a göre ev hizmetlerinde ay içinde 10 günden az çalışanlar, sadece:
- İş kazası ve meslek hastalığı sigortası bakımından zorunlu sigortalı sayılır.
Bu şekilde sigortalı çalıştıranlar:
- 10 güne kadar (10 hariç) çalıştırdıkları sigortalılar için işveren sayılmaz,
- Sadece her gün için prime esas günlük kazanç alt sınırının %2’si oranında iş kazası ve meslek hastalığı primi öder.
10 günden az çalışma için:
- İşyeri bildirgesi,
- Sigortalı işe giriş bildirgesi,
- Aylık prim ve hizmet belgesi,
- İşten ayrılış bildirgesi
istenmez; bu da uygulamada ciddi bir kolaylık sağlar.
Gün hesabı:
Günlük 7,5 saatin altındaki çalışmalar dahi 1 gün kabul edilir. 10 günden az çalışma, ay içinde ardışık olabileceği gibi dağınık günler şeklinde de olabilir.
Bildirim ve Sigortalılık Başlangıcı
Bildirim:
- “Ev Hizmetlerinde 10 Günden Az Sigortalı Çalıştırılacaklara İlişkin Başvuru Formu” (Ek–2) ile,
- Çalışmanın geçtiği ayın sonuna kadar, ay sonu tatil ise takip eden ilk iş gününe kadar üniteye verilerek,
veya - e-Devlet (www.turkiye.gov.tr) üzerinden “Ev Hizmetleri” menüsünden yapılır.
Formda:
- Çalışanın ve çalıştıranın imzası,
- Çalışılan gün sayısı,
- e-posta ve cep telefonu bilgileri yer alır.
Aynı kişi ile 10 günden az çalışmanın takip eden aylarda da devam edeceği Formda belirtilirse, her ay için yeniden bildirim gerekmez.
Bildirim sonrası, SGK tarafından çalıştıran ve sigortalı yönünden tescil yapılır; çalıştıran %2 oranındaki primi banka veya e-SGK üzerinden öder.
9 Günün Aşılması
Gerçek kişinin, aynı sigortalıyı ay içinde çalıştırdığı gün sayısı 9’u geçtiğinde:
- Artık bu kişi, 10+ gün rejimine tabi işveren sayılır,
- 10+ gün çalışanlar için öngörülen tüm bildirim ve prim yükümlülükleri doğar.
Bu nokta, uygulamada sık hata yapılan alanlardan biridir.
Uzun Vadeli Sigorta ve GSS – İsteğe Bağlı Prim
10 günden az çalışanlar, dilerlerse:
- Prime esas günlük kazanç alt sınırının 30 katı üzerinden %32,5
- %20’si malullük, yaşlılık, ölüm sigortası,
- %12,5’i GSS primi ödeyerek uzun vadeli sigorta ve GSS kapsamına da alınabilir.
Şartlar:
- Aynı ya da farklı çalıştıranlar yanında en az 1 gün, en fazla 9 gün ev hizmetlerinde çalışmış olmak.
- Uzun vadeli ve GSS primini takip eden ayın sonuna kadar bizzat sigortalının ödemesi.
Ödenmezse:
- Uzun vadeli sigorta ve GSS tescili kapatılır, prim ödeme hakkı düşer.
- Sigortalı, yalnızca iş kazası–meslek hastalığı sigortası kapsamında kalır.
GSS’den sağlık yardımı alabilmek için de genel sistemde olduğu gibi son 1 yılda 30 gün GSS primi koşulu aranır.
Diğer Sigortalılık Statüleriyle İlişki
- Aynı ay içinde 4/a kapsamında 30 gün çalışan kişinin ev hizmetindeki 10 günden az çalışması için ayrıca uzun vadeli+GSS tescili yapılmaz.
- 4/b (Bağkur) veya emekli aylığı/sürekli iş göremezlik geliri alanların 10 günden az ev hizmeti çalışması halinde iş kazası ve meslek hastalığı tescili oluşturulur; 4/c kapsamındakilerin tescili oluşturulmaz.
- 4/b isteğe bağlı sigortalıların Ek 9 kapsamında uzun vadeli+GSS primi ödemesi halinde, ilgili aya ait isteğe bağlı sigortalılığı durur; Ek 9 kapsamı bittikten sonra 12 ay içinde prim ödemesi olursa yeniden başlatılabilir.
- Ek 5, Ek 6 ve 2925 kapsamındakilerin 10 günden az ev hizmeti çalışması, bu sigortalılıklarını durdurmaz; ayrıca uzun vadeli+GSS tescili de oluşturulmaz.
İş Kazası – Şartlar ve Bildirim
10 günden az çalışanlar için:
- Hastalık ve analık sigortası hükümleri uygulanmaz;
- İş kazası ve meslek hastalığı sigortasından yararlanabilmek için:
- İş kazasının olduğu tarihten en az 10 gün önce tescil edilmiş olması,
- Sigortalılığın sona ermemiş olması,
- Prim ve prime ilişkin borçların ödenmiş olması gerekir.
Bildirim, yine SGİY eki form veya e-Devlet “Ev Hizmetleri > İş kazası bildirimi” menüsünden yapılır.
Yabancı Uyrukluların Ev Hizmetlerinde Çalıştırılması
- Ek 9 kapsamında 10 gün ve daha fazla süreyle yabancı uyruklu sigortalı çalıştırılabilir.
- Ancak bunun için çalışma izni zorunludur; bildirgeye çalışma izin belgesi eklenmelidir.
- 10 günden az süreyle yabancı uyruklu ev hizmetlisi çalıştırılması yasaktır.
- Buna rağmen 10 günden az olarak gösterildiği tespit edilirse, bu yabancı uyruklu için 10+ gün rejimi uygulanır, ay içi çalışma gün sayısı 30 gün kabul edilir ve primler buna göre hesaplanır.
- Ayrıca idari para cezaları ve yabancılar hukuku boyutunda yaptırımlar gündeme gelebilir.
Aynı Ayda 10 Günden Az ve 10+ Gün Çalışmaların Birlikte Bulunması
Sigortalı, aynı ay içinde:
- Bir gerçek kişi yanında 10+ gün,
- Başka gerçek kişiler yanında 10 günden az,
veya bu kombinasyonların çeşitli halleriyle çalışabilir.
Bu durumda:
- Her bir iş ilişkisi kendi rejimi (10+ gün veya <10 gün) içinde değerlendirilir,
- Sigortalının toplam prim gün sayısı ve GSS durumu, tüm çalışmalar bir arada dikkate alınarak belirlenir,
- Eksik kalan günler, isteğe bağlı sigorta ve borçlanma imkânları ile 30 güne tamamlanabilir.
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hatalar
- Aynı sigortalıyı 9 günden fazla çalıştırıp hâlâ 10 günden az gibi bildirmeye devam etmek.
- Ek 1 veya Ek 2 bildirgelerini geç vermek, hiç vermemek veya eksik doldurmak.
- İşten ayrılış veya çalışma gün sayısındaki değişiklikleri Kuruma bildirmemek.
- Üçüncü derece akraba olmadığı halde “aile içi yardım” gibi gösterip sigortasız çalıştırmak.
- Yabancı uyrukluyu 10 günden az çalışıyor gibi göstermeye çalışmak.
Bu hatalar, hem idari para cezalarına, hem de geriye dönük prim borcu çıkarılmasına yol açar; üstüne bir de iş kazası veya hak kaybı gündeme gelirse tazminat ve rücu riskleri devreye girer.
Ev hizmetlerinde Ek 9 uygulamasından kaynaklanabilecek başlıca dava ve uyuşmazlık türleri şunlardır:
Hizmet Tespiti Davaları
- Ev hizmetlisinin SGK’ya hiç bildirilmemesi,
- 10+ gün çalıştığı halde 10 günden az gösterilmesi,
- Çalışma süresi, gün sayısı ve ücretin eksik bildirilmesi
durumlarında sigortalı, hizmet tespiti davası açabilir.
Bu davaların sonucunda:
- Gerçek çalışma süresi ve kazançlar tespit edilir,
- Geriye dönük primler işverenden tahsil edilir,
- Sigortalının emeklilik ve GSS hakları buna göre düzeltilir.
İş Kazası ve Meslek Hastalığından Doğan Davalar
Ev içinde gerçekleşen kazalar, belirli şartlar dahilinde iş kazası sayılabilir. Örneğin:
- Temizlik sırasında düşme,
- Merdivenden yuvarlanma,
- Elektrik çarpması vb.
Bu durumda:
- SGK, sigortalıya geçici iş göremezlik ödeneği ve gerekiyorsa sürekli iş göremezlik geliri bağlar.
- İşveren bildirim yükümlülüğünü yerine getirmemişse, Kurum, rücu davası ile ödediği bazı tutarları işverenden isteyebilir.
- Sigortalı ayrıca işverene karşı maddi–manevi tazminat davası açabilir.
- Ölüm halinde, destekten yoksun kalanların destekten yoksun kalma tazminatı talep etmesi mümkündür.
İdari Para Cezalarına İtiraz
SGK tarafından uygulanan idari para cezalarına karşı:
- Önce Kurum içi itiraz,
- Ardından iş mahkemelerinde dava (veya idari yargı–mali ceza niteliğine göre değerlendirme) söz konusu olabilir.
İşverenler, bildirim tarihleri, tebligat usulleri, fiilin niteliği ve uygulanan ceza tutarının mevzuata uygunluğu yönünden yargı denetimine gidebilir.
Statü Çakışmaları ve GSS Uyuşmazlıkları
- Aynı anda birden fazla statüde sigortalılık (4/a–4/b–Ek 9 çakışmaları),
- GSS borç çıkarılması,
- Eksik gün nedeniyle sağlık yardımlarından yararlandırmama
gibi konularda da sigortalılar SGK işlemlerine karşı itiraz ve dava yollarına başvurabilir.
Bu metin genel bilgilendirme niteliğindedir. Somut olaylar bakımından uygulanabilirlik değişebilir. Bu nedenle hukuki işlem yapmadan önce profesyonel danışmanlık alınması önerilir. Bu içerik, Avukat–müvekkil ilişkisi oluşturmaz. Her türlü soru ve danışmanlık talebiniz için iletişim formu üzerinden bize ulaşabilirsiniz.