Türk hukukunda uzaklaştırma ve koruma tedbirleri; şiddet mağdurlarını korumak, suç işlenmesini önlemek veya çocukların esenliğini sağlamak amacıyla farklı kanunlarda düzenlenmiş geçici hukuki araçlardır. Anayasa Mahkemesi kararlarına göre bu tedbirler, yargılamanın sağlıklı yürütülmesini, sanığın kaçmasının önlenmesini veya verilecek kararın yerine getirilmesini sağlamak amacıyla başvurulan, kural olarak hâkim kararı gerektiren uygulamalardır.
Bu yazımızda, uygulamada en çok karşılaşılan üç düzenlemeyi; 6284 sayılı Kanun, Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) kapsamındaki adli kontrol ve Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK) kapsam, başvuru usulü, delil gerekliliği, süre ve ihlal yaptırımı bakımından karşılaştırmalı olarak ele alıyoruz.
1. Uzaklaştırma ve Koruma Tedbirlerinin Tanımı ve Kapsamı
6284 Sayılı Kanun Kapsamı: Şiddete uğrayan veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan kadınların, çocukların ve aile bireylerinin korunmasını hedefler. Bu kapsamda “koruyucu tedbirler” (barınma, maddi yardım vb.) ve “önleyici tedbirler” (müşterek konuttan uzaklaştırma, yaklaşmama, iletişim araçlarıyla rahatsız etmeme) bulunmaktadır.
CMK Kapsamında Adli Kontrol: Tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde, şüpheli veya sanığın belirli yükümlülükler altına sokularak denetim altında tutulmasıdır. Tutuklamaya alternatif, kişi özgürlüğünü daha az kısıtlayan bir koruma tedbiridir.
Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK) Kapsamı: Korunma ihtiyacı olan çocuklar hakkında danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma gibi destekleyici tedbirleri içerir.
2. Başvuru Usulü: Kimler, Ne Zaman ve Nasıl İsteyebilir?
Tedbir talepleri, şiddet tehlikesinin varlığı veya suç şüphesi durumunda ilgili mercilere iletilebilir.
- 6284 Sayılı Kanun: Şiddet mağduru bizzat başvurabileceği gibi; Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı da talepte bulunabilir. Tedbirler; en çabuk ve kolay ulaşılabilecek yer Aile Mahkemesi hâkiminden, mülkî amirden (Vali/Kaymakam) veya kolluk biriminden talep edilebilir (Ceza Genel Kurulu, 2021/341-2022/600, 04.10.2022). Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde kolluk amirleri de karar alabilir; ancak bu kararın ilk iş gününde hâkim onayına sunulması gerekir.
- Adli Kontrol: Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararı ile; kovuşturma evresinde ise görevli mahkemece resen veya talep üzerine uygulanır (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 2024/9285-2025/2304, 10.02.2025).
- Çocuk Koruma: Çocuğun anası, babası, vasisi, bakım ve gözetiminden sorumlu kimse, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu veya Cumhuriyet savcısının istemi üzerine veya resen çocuk hâkimi tarafından karar verilir (Anayasa Mahkemesi, 5/11/2015).
3. Delil Gerekliliği
Tedbir kararlarında delil aranıp aranmayacağı, uygulanan kanun maddesine göre değişkenlik göstermektedir:
- 6284 Sayılı Kanun (İstisna): Kanun’un 8/3 maddesi uyarınca, koruyucu tedbir kararı verilebilmesi için şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmaz. Önleyici tedbirler (uzaklaştırma vb.) ise geciktirilmeksizin verilir.
- Adli Kontrol: Bu tedbirin uygulanabilmesi için “kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin” ve bir tutuklama nedeninin bulunması şarttır.
4. Süreler ve Yenileme Usulü
Koruma tedbirleri doğası gereği geçicidir; ilanihaye veya kriterden bağımsız olarak süreklilik arz edecek şekilde uygulanamaz.
| Tedbir Türü | İlk Veriliş / Azami Süre | Uzatma / Yenileme |
|---|---|---|
| 6284 Sayılı Kanun | En çok 6 ay (Anayasa Mahkemesi, 10/3/2016) | Şiddet tehlikesi sürüyorsa resen veya talep üzerine süre uzatılabilir veya şekli değiştirilebilir (Anayasa Mahkemesi, 4/4/2019) |
| Adli Kontrol (Asliye Ceza) | En çok 2 yıl | Zorunlu hallerde gerekçesi gösterilerek 1 yıl uzatılabilir (Yargıtay 1. Ceza Dairesi, 2023/5005-2023/7173, 24.11.2023) |
| Adli Kontrol (Ağır Ceza) | En çok 3 yıl | Terör suçlarında uzatma süresi 4 yılı geçemez (Anayasa Mahkemesi, 09.12.2025) |
| Acil Koruma (ÇKK) | En fazla 30 gün | 30 gün içinde sosyal inceleme yapılarak nihai tedbir kararı istenir (Anayasa Mahkemesi, 5/11/2015) |
5. İhlal Yaptırımı ve Sona Erme
- İhlal: 6284 sayılı Kanun kapsamındaki tedbir kararına aykırı davranan kişi, fiili suç oluştursa bile 3 günden 10 güne kadar (tekrarında 30 güne kadar, toplamda 6 ayı geçmemek üzere) zorlama hapsine tabi tutulur.
- Sona Erme: Adli kontrol tedbirleri, kovuşturmanın beraat, mahkumiyet veya düşme gibi bir kararla sona ermesi halinde kendiliğinden nihayete erer (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 2024/9285-2025/2304, 10.02.2025).
- Tazminat: CMK 141/1 maddesi uyarınca yakalama ve tutuklama gibi işlemler için tazminat öngörülmüşken; adli kontrol tedbirleri tazminat ödenecek işlemler arasında sayılmamıştır (Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 2023/2510-2025/1440, 11.02.2025).
Sonuç
Uzaklaştırma ve koruma tedbirleri, hangi kanuna dayandığına göre farklı usul, delil ve süre kurallarına tabidir. 6284 sayılı Kanun’da hızlı ve delilsiz koruma esasken, adli kontrolde somut delil ve tutuklama nedeni aranmaktadır. Bu tedbirlerin doğru ve zamanında talep edilmesi, mağdurun güvenliği kadar sürecin hukuka uygun yürütülmesi açısından da kritik önem taşımaktadır. Somut olayınıza özgü değerlendirme ve başvuru süreci için bir avukattan destek almanız önerilir.
Bu yazı, güncel Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararları esas alınarak hazırlanmıştır.
(6284 Sayılı Kanun Kapsamında Koruyucu ve Önleyici Tedbir Talepli Taslak Dilekçe)
NÖBETÇİ AİLE MAHKEMESİNE
TALEP EDEN: [Ad Soyad, T.C. Kimlik No]
ADRES: [Gizlilik talebi varsa: “6284 s. Kanun md. 8/6 uyarınca adresimin gizli tutulmasını talep ediyorum. Tebligat Adresi: ŞÖNİM / Müdafi Adresi”]
VEKİLİ: Av. Sena ER
KARŞI TARAF (ŞİDDET UYGULAYAN): [Ad Soyad, T.C. Kimlik No]
ADRES: [Karşı Tarafın Adresi]
KONU: 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun uyarınca müvekkil lehine koruyucu ve önleyici tedbir kararları verilmesi ile adres ve kimlik bilgilerinin gizlenmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR:
- Müvekkil, karşı tarafın sürekli olarak fiziksel, psikolojik ve sözlü şiddetine maruz kalmaktadır. Karşı taraf, müvekkilin hayat hakkını ve vücut bütünlüğünü tehdit eden eylemlerde bulunmakta olup, şiddet uygulama tehlikesi artarak devam etmektedir.
- 6284 sayılı Kanun’un 8. maddesinin 3. fıkrası uyarınca, koruyucu tedbir kararı verilebilmesi için şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmamaktadır. Önleyici tedbir kararlarının ise geciktirilmeksizin verilmesi kanuni bir zorunluluktur. Müvekkilin can güvenliğinin sağlanması amacıyla ivedilikle tedbir kararı verilmesi zarureti doğmuştur.
- Müvekkilin ve müşterek çocukların güvenliğinin sağlanması için, karşı tarafın müşterek konuttan uzaklaştırılmasına, müvekkilin bulunduğu yerlere yaklaşmamasına ve iletişim araçlarıyla müvekkili rahatsız etmemesine karar verilmesini talep ediyoruz.
- Ayrıca, karşı tarafın müvekkile ulaşmasını engellemek amacıyla, 6284 sayılı Kanun’un 8. maddesinin 6. fıkrası gereğince müvekkilin kimlik ve adres bilgilerinin tüm resmi kayıtlarda gizli tutulmasına karar verilmesi gerekmektedir.
HUKUKİ NEDENLER: 6284 sayılı Kanun md. 3, 4, 5, 8 ve ilgili yasal mevzuat.
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan nedenlerle, talebimizin kabulü ile 6284 sayılı Kanun uyarınca azami 6 ay süreyle;
- Karşı tarafın müşterek konuttan derhâl UZAKLAŞTIRILMASINA (md. 5/1-b),
- Karşı tarafın müvekkile, bulunduğu konuta, okula ve işyerine YAKLAŞMAMASINA (md. 5/1-c),
- Karşı tarafın müvekkili iletişim araçlarıyla veya sair surette RAHATSIZ ETMEMESİNE (md. 5/1-f),
- Karşı tarafın silahı varsa kolluğa TESLİM ETMESİNE (md. 5/1-g),
- Müvekkilin kimlik ve adres bilgilerinin tüm resmi kayıtlarda GİZLİ TUTULMASINA (md. 8/6),
- Karara aykırılık hâlinde zorlama hapsi uygulanacağının kararda İHTAR EDİLMESİNE,
karar verilmesini vekâleten talep ederiz.
Talep Eden Vekili
Av. Sena ER
(CMK Kapsamında Adli Kontrol Kararının Kaldırılması/Değiştirilmesi Talepli Taslak Dilekçe)
[ ] SULH CEZA HÂKİMLİĞİNE / [ ] CEZA MAHKEMESİNE
SORUŞTURMA / ESAS NO: [Yıl/Dosya No]
ŞÜPHELİ / SANIK: [Ad Soyad, T.C. Kimlik No]
MÜDAFİİ: Av. Sena ER
KONU: 5271 sayılı CMK’nın 109. ve 110. maddeleri uyarınca müvekkil hakkındaki adli kontrol tedbirinin kaldırılması, mahkemeniz aksi kanaatte ise daha hafif bir tedbire dönüştürülmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR:
- Müvekkil hakkında yürütülen soruşturma/kovuşturma kapsamında, mahkemenizin/hâkimliğinizin [Tarih] tarihli kararı ile CMK md. 109/3 bentleri uyarınca [Yurt dışına çıkış yasağı / İmza atma / Konutu terk etmeme vb.] şeklinde adli kontrol tedbiri uygulanmasına karar verilmiştir.
- Koruma tedbirleri doğası gereği geçicidir ve ilanihaye veya kriterden bağımsız olarak süreklilik arz edecek şekilde uygulanamaz. Müvekkil hakkındaki adli kontrol tedbiri, aradan geçen süre zarfında amacına ulaşmış olup, tedbirin devamını haklı kılan hukuki ve fiili bir neden kalmamıştır.
- Dosya kapsamındaki tüm deliller toplanmıştır. Müvekkilin kaçma şüphesi, delilleri karartma, gizleme veya değiştirme ihtimali bulunmamaktadır. Müvekkil sabit ikametgâh sahibi olup, soruşturma/kovuşturma sürecinde adli makamların tüm çağrılarına eksiksiz uymuştur.
- CMK’nın 110. maddesinin 2. fıkrası uyarınca, adli kontrol uygulamasının içeriğini oluşturan yükümlülükler bütünüyle veya kısmen kaldırılabilir veya değiştirilebilir. Mevcut tedbir, müvekkilin [iş hayatını / eğitimini / sosyal yaşantısını] ölçüsüz derecede mağdur etmektedir ve hedeflenen amaca ulaşmak için hakları daha az sınırlayan alternatif yollar mevcuttur.
HUKUKİ NEDENLER: 5271 sayılı CMK md. 109, 110, 110/A ve ilgili mevzuat.
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan nedenlerle, müvekkil hakkındaki adli kontrol tedbirinin devamını gerektiren yasal şartlar ortadan kalktığından;
- Müvekkil hakkındaki adli kontrol kararının CMK md. 110 uyarınca KALDIRILMASINA,
- Hâkimliğiniz/Mahkemeniz aksi kanaatte ise, mevcut tedbirin hakkaniyete uygun ve daha hafif bir adli kontrol yükümlülüğü ile DEĞİŞTİRİLMESİNE karar verilmesini vekâleten talep ederiz. [Tarih]
Şüpheli / Sanık Müdafii
Av. Sena ER
(Çocuk Koruma Kanunu Kapsamında Koruyucu ve Destekleyici Tedbir Talepli Taslak Dilekçe)
NÖBETÇİ ÇOCUK MAHKEMESİNE
TALEP EDEN: [Ad Soyad / Kurum Adı]
VEKİLİ: Av. [Ad Soyad]
HAKKINDA TEDBİR İSTENEN ÇOCUK: [Çocuğun Adı Soyadı, T.C. Kimlik No]
ÇOCUĞUN VELİSİ/VASİSİ: [Ad Soyad]
KONU: 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun 5. ve 7. maddeleri uyarınca, korunma ihtiyacı olan çocuk hakkında koruyucu ve destekleyici tedbir kararı verilmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR:
- Hakkında tedbir talep edilen çocuk [Çocuğun Adı Soyadı], mevcut yaşam koşulları itibarıyla fiziksel, zihinsel ve ahlaki gelişimi açısından tehlike altındadır. Çocuğun bakımından sorumlu olan kişiler, çocuk yetiştirme ve çocuğun eğitim/gelişim sorunlarının çözümü konusunda yetersiz kalmaktadır.
- 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun 5. maddesi, çocuğun kendi aile ortamında korunmasını sağlamaya yönelik danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma tedbirlerinin alınmasını düzenlemektedir. Çocuğun üstün yararı gereği, mevcut tehlikenin bertaraf edilmesi için ivedilikle mahkemenizin müdahalesi gerekmektedir.
- Çocuğun eğitimine devam edebilmesi ve psikolojik gelişiminin sağlıklı bir şekilde sürdürülebilmesi için, uzmanlarca yapılacak sosyal inceleme raporu da dikkate alınarak, ÇKK madde 5/1-a uyarınca danışmanlık tedbiri ve madde 5/1-b uyarınca eğitim tedbiri uygulanmasına karar verilmesi zorunluluğu doğmuştur.
HUKUKİ NEDENLER: 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu md. 5, 7, 8 ve ilgili yasal mevzuat.
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda arz ve izah edilen nedenlerle, çocuğun üstün yararı gözetilerek;
- Gerekli görülmesi halinde çocuk hakkında ivedilikle sosyal inceleme yaptırılmasına,
- 5395 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca çocuk hakkında uygun görülecek DANIŞMANLIK ve EĞİTİM tedbirlerinin (veya mahkemenizce uygun görülecek diğer koruyucu/destekleyici tedbirlerin) UYGULANMASINA karar verilmesini talep ederiz. [Tarih]
Talep Eden Vekili
Av. Sena ER